NGƯỜI THẦY

0

Nhà giáo, theo cách hiểu thông thường, là người làm nghề dạy học. Và “dạy” ở đây có nghĩa là giúp cho người ta học. Nhưng trên thực tế, tùy theo “sự dạy” của mỗi người thầy mà xã hội sẽ có những cách nhìn nhận khác nhau về chân dung của họ.

Ta có thể tạm khái quát và chia thành 5 nhóm sau đây:

Nhóm thứ nhất là “thầy bình thường”, tức là những người thầy dạy theo cách nếu họ biết được những gì trong lĩnh vực của mình thì sẽ chia sẻ cái biết đó cho họ trò của mình. Cách dạy này không có gì để chê trách vì nó giúp học sinh biết thêm những thông tin, kiến thức mới. Chỉ có điều, khi thầy “cạn vốn” để chia sẻ thì học sinh rất dễ rơi vào tình trạng bị động, lúng túng vì không biết phải tìm kiếm tri thức ở đâu, bằng cách nào; và khi kiến thức của họ bị lỗi thời thì học sinh cũng không biết làm sao để cập nhật nó.

Nhóm thứ hai là “thầy giỏi”. Khác với “thầy bình thường”, cái mà “thầy giỏi” truyền dạy cho học trò không chỉ là kiến thức mà còn là phương pháp học, nói nôm na là “cho cần câu, chứ không chỉ cho con cá”. Một khi học sinh đã nắm được phương pháp học (học được cách học) thì ngay cả khi những điều mà các em được dạy không còn phù hợp nữa trong tương lai, các em vẫn dễ dàng tìm được cách để giáo dục tự thân, tự học thêm, tự cập nhật để mình không chỉ luôn mới, mà còn luôn là người tiên phong.

“Thầy giỏi” truyền dạy cho học trò không chỉ là kiến thức mà còn là phương pháp học

Để dễ hình dung, hãy tưởng tượng bạn là nhân vật chính trong một…bộ truyền kiếm hiệp chẳng hạn. Một ngày nọ bạn gặp bạn và bị đẩy xuống vực sâu hay rơi vào một chốn thâm sơn cùng cốc nào đó. Nhưng trong cái rủi có cái may, tại đó bạn tình cờ gặp được một mối duyên kỳ ngộ, một cơ hội lớn để thay đổi bản thân mình. Đó có thể là một cuốn sách ghi lại những bí kíp võ học độc đáo của một cao nhân nào đó để lại. Đó cũng có thể là một cao thủ võ lâm bậc nhất đã quy ẩn lâu nay nhưng quyết định nhận bạn làm đệ tử và truyền cho bạn toàn bộ tinh hoa võ học và võ đạo, cũng như các phương pháp luyện công, luyện chưởng mà ông đã tu luyện và đúc kết trong cả đời mình.

Hẳn đến đây bạn đã hình dung được, một cuốn sách dạy võ bình thường cũng giống như là “thầy bình thường”. Bạn có thể học từ đó 100 chiêu thức để đối phó với 100 tình huống khác nhau, nhưng khi tình huống thứ 101 xuất hiện, bạn sẽ chẳng biết phải làm sao vì…trong sách không có chỉ. Trái lại, vị chân nhân kia có thể chẳng chỉ cho bạn một “chiêu” nào cả, nhưng với triết học về võ học, võ đạo mà vị ấy truyền dạy, bạn sẽ tự mình biết cách nên làm gì trong tình huống thứ 101 này. Đó chính là điều “thầy bình thường” không biết hay không làm, nhưng “thầy giỏi” có thể làm được!

Nhóm thứ ba là “thầy lớn”. Điều lớn nhất mà những người thầy này mang lại cho học trò của mình không chỉ có kiến thức hay phương pháp học, mà còn là động cơ học và lòng hiếu tri (niềm khát khao tri thức và sự hiểu biết; “hiếu tri” chứ không phải “hiếu điểm” hay “hiếu bằng”). Nói cách khác, họ không chỉ cho học trò của mình con cá hay cần câu, mà quan trọng hơn là cho động cơ đi câu. Bởi nếu một người không hứng thú với việc đi câu thì dù cho có ấn vào tay anh ta chiếc cần câu xịn nhất thì người đó cũng chỉ ngồi ỳ một chỗ. Ngược lại, một khi đã thích đi câu thì cho dù không được ai cho cái cần câu nào, anh ta cũng sẽ tự mình đi nhặt từng cái que, từng cọng dây để chế ra nó và đi câu.

Đây mới là cảnh giới cao nhất của thông minh

“Thầy lớn” không chỉ mang lại kiến thức hay phương pháp học, mà còn là động cơ học và lòng hiếu tri

Cách tốt nhất để giúp người học có động học một điều gì đó, đó là giúp họ hiểu rõ (1) “Tại sao phải học cái đó?” và (2) “Học cái đó để làm gì?”. Và để trả lời câu hỏi một thì cách tốt nhất là giúp người học nhận ra chân con người của mình, nhận ra chân mức độ hiểu biết, sự dốt nát hay ngộ nhận của mình về cái đó; để trả lời được câu hỏi (2) thì cách tốt nhất là giúp người học hiểu được ích lợi của việc học cái đó, cũng như sự tai hại, thiệt thòi nếu như không học cái đó. Sau khi giúp người học trả lời thỏa đáng hai câu hỏi này thì phần còn lại chỉ là nội dung học và phương pháp học.

Nhóm thứ tư là “thầy khai minh”. “Thầy khai minh” cũng giống với “thầy lớn ở khả năng có thể thắp lên và truyền đi niềm khát khao tri thức cho người học. Tuy nhiên, nếu như “thầy lớn” làm điều đó trong phạm vi một lớp học thì “thầy khai minh” có thể làm điều đó trong phạm vi toàn xã hội, khiến cả xã hội thức tỉnh và say mê tìm kiếm tri thức để khai sáng cho bản thân mình, giải phóng con người mình ra khỏi sự vô minh, giáo điều, ấu trĩ.

“Thầy khai minh” có thể khiến cả xã hội thức tỉnh và say mê tìm kiếm tri thức để khai sáng cho bản thân mình

Từng có một người thầy như thế xuất hiện trong lịch sử nước Nhật, vào thế kỷ 19. Ông là Fukuzawa Yukichi – người được xem là “Voltaire của nước Nhật”, là một người thầy vĩ đại của nước Nhật hiện đại. Ông cũng là tác giả cuốn sách Khuyến Học với tuyên ngôn nổi tiếng: “Trời không sinh ra người đúng trên người, trời cũng không sinh ra người đứng dưới người. Tất cả đều do sự học mà ra”. Ông đã phê phán mạnh mẽ lối giáo dục cổ hữu, làm cho người dân Nhật Bản thời kỳ ấy nhận ra sự u mê, tăm tối của mình và không ngừng “thực học” để khai phóng bản thân, đồng thời góp phần đưa đất nước bắt kịp và đua tranh với các quốc gia hùng mạnh và văn minh nhất.

Đôi khi, những người “thầy lớn” và “thầy khai sáng” mang đến cho chúng ta một cảm giác…khó chịu, thậm chí là cảm thấy đau. Khó chịu bởi chúng ta cứ tưởng rằng mình đã biết rất nhiều, tưởng là không cần học nữa nhưng người thầy ấy lại khiến chúng ta nhận ra sự tăm tối của mình, vỡ òa và nhận chân ra con người thật của mình. Cảm giác ấy không dễ chịu chút nào, nhiều khi nó còn làm ta tổn thương, nhưng đó chính là bản chất của giáo dục khai phóng. Như nhà văn, nhà văn hóa Nguyên Ngọc từng nói: “Giáo dục làm cho con người bị tổn thương. Vì sao? Vì việc đem lại tri thức làm cho con người thấy hóa ra còn bao nhiêu cái mình chưa biết, càng học càng thấy cái mình biết, cái mới vừa được biết càng thêm càng vô cùng nhỏ bé trước cái chưa biết, không biết còn lại mênh mông, vô tận. Cảm giác tổn thương đó là một cảm giác lành mạnh. Nó khiến con người thiết tha đi tới trên đường tự khai phóng”.

Những người thầy “chính giáo” hiểu được sứ mệnh của mình là truyền bá “lương giáo” và “khoa giáo”

Và nhóm cuối cùng, là những người tuy mang danh “thầy” nhưng thực chất chỉ là “thợ dạy”. Họ là những người dạy như một cái máy, chỉ biết tự động lặp đi lặp lại một bài giảng được lập trình sẵn mà không cần biết nó mang lợi ích gì cho học trò hay không, cũng như không cần để tâm xem học trò có hiểu, có tiếp thu được hay không. Có đôi khi, chính họ cũng chẳng hiểu lắm về điều mình đang dạy nhưng vẫn cứ thế sao chép, lặp lại và truyền đi. Nói dí dỏm họ dạy học bằng lưỡi, chứ không phải bằng cái đầu hay trái tim.

Nói vui, có thể phân chia những người được gọi là “nhà giáo” thành hai môn phái là: “chính giáo” và “tà giáo”. Những người thầy theo “chính giáo” là những người hiểu được sứ mệnh của mình là truyền bá “lương giáo” (lương tri và đạo lý) và “khoa giáo” (khoa học và nghệ thuật). Họ hiểu và tôn trọng quyền được làm ra chính mình của học trò, giúp học trò trở thành con người tự do, chứ không cố ý nhào nặn học trò, biến họ thành công cụ hay nô lệ cho một mục đích nào đó khác như “tà giáo”.

Chọn lọc từ sách Đúng Việc, tác giả Giản Tư Trung

Share.

About Author